.

Oddziałowe Archiwum IPN we Wrocławiu

Skanowanie dokumentów Studium Polski Podziemnej w Londynie Skanowanie dokumentów Studium Polski Podziemnej w Londynie
.

dr Stefan Białek Zastępca Naczelnika Oddziałowego Archiwum IPN we Wrocławiu

W pierwszych latach XXI wieku powstające archiwa IPN wzbudzały sporo emocji. Nie może to dziwić, zważywszy że dzięki nim materiały tajnych służb PRL miały być po raz pierwszy udostępnione społeczeństwu na szeroką skalę. W tymczasowej siedzibie archiwum wrocławskiego, przy ul. Krzywoustego 28, ustawiały się kolejki osób chcących uzyskać wgląd w dotyczące ich dokumenty UB i SB.

Jesienią 2001 r., po przeprowadzce do obecnej siedziby archiwum przy ul. Sołtysowickiej 21a, do magazynów zaczęły napływać pierwsze akta. Liczne transporty materiałów niejawnych z jednostek UOP i policji na sygnale konwojowano przez Wrocław, co pobudzało wyobraźnię dziennikarzy. Po latach wrocławskie archiwum IPN nie wzbudza już tak dużego zainteresowania i emocji, niemniej jednak zbliżająca się okrągła rocznica istnienia archiwum skłania do podsumowań i refleksji.

Oddziałowe Archiwum we Wrocławiu rozpoczęło działalność w grudniu roku 2000 z chwilą zatrudnienia jego pierwszego naczelnika, którym był dr hab. Leonard Smołka. Do roku 2016, funkcjonowało pod nazwą Oddziałowe Biuro Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów we Wrocławiu. W strukturze Instytutu wchodzi ono w skład osobnego pionu merytorycznego, złożonego z kilkunastu archiwów terenowych jednostek organizacyjnych (oddziałów i delegatur) oraz funkcjonującego na szczeblu centralnym Archiwum IPN.

Pion archiwalny Instytutu jako całość należy do grupy archiwów specjalnych, które przechowują dokumentację o ściśle określonym zakresie rzeczowym i chronologicznym. W tym przypadku wyznacza go, mówiąc w pewnym skrócie, przydatność archiwaliów do realizacji zadań Instytutu określonych w ustawie o IPN z dnia 18 grudnia 1998 r. Są to przede wszystkim dokumenty organów tworzących aparaty represji obcych mocarstw totalitarnych, III Rzeszy i Związku Sowieckiego, oraz tzw. Polski Ludowej, dokumentujące zbrodnie i inne represje z motywów politycznych, jakich dopuścili się funkcjonariusze tych reżimów wobec Polaków i obywateli polskich innych narodowości. Materiały przejęte przez IPN podlegają wieczystemu przechowywaniu. Jako ważne źródła do historii Polski i jej społeczeństwa stanowią nieodłączną część dziedzictwa kultury.

Oddział¬owe Archiwum IPN we Wrocławiu wypełnia w stosunku do zgromadzonej dokumentacji większość zadań typowych dla nowoczesnych archiwów, które dysponują materiałami o znaczeniu historycznym, poczynając od ewidencjonowania, poprzez przechowywanie, opracowywanie i digitalizację, kończąc na udostępnianiu różnym kategoriom wnioskodawców, zarówno prywatnych, jak też instytucjonalnych. Realizacją tych obowiązków zajmują się trzy referaty. Pewne wyobrażenie o ogromie pracy wykonanej przez zatrudnionych w nich archiwistów dają dane liczbowe dotyczące realizacji kilku działań zaliczanych do najbardziej podstawowych. W ciągu dwóch dekad Referat Informacji i Sprawdzeń przeprowadził 360 tys. sprawdzeń ewidencyjnych w odpowiedzi na zapytania kierowane przez poszczególne piony IPN i instytucje zewnętrzne; Referat Gromadzenia, Opracowywania i Obsługi Magazynów wypożyczył 209 tys. teczek, z czego 100 tys. opracował technicznie, natomiast Referat Udostępniania zrealizował ponad 87 tys. spraw, głównie wniosków o dostęp do akt.

W oparciu o zgromadzony zasób archiwiści wykonują też szereg zadań dodatkowych, wynikających ze specyfiki działalności Instytutu jako całości lub nałożonych nań przez poszczególne ustawy. Należy do nich m.in. udział w tworzeniu tematycznych baz danych czy rozbudowana proceduralnie obsługa wniosków osób starających się o potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. W ostatnich latach bardzo pracochłonna była również realizacja tzw. ustawy dezubekizacyjnej w zakresie sporządzania na podstawie zgromadzonych akt osobowych informacji o przebiegu służby byłych funkcjonariuszy na rzecz państwa totalitarnego.

Szczególnie ważnym zadaniem archiwistów jest realizacja wniosków o nadanie Krzyża Wolności i Solidarności. To odznaczenie o charakterze pamiątkowym, stanowiące wyraz wdzięczności państwa polskiego, otrzymują działacze opozycji antykomunistycznej oraz osoby represjonowane w latach 1956–1989. Począwszy od 2014 r., działając często we współpracy z Dolnośląskim Urzędem Wojewódzkim we Wrocławiu, organami samorządowymi i organizacjami społecznymi, Oddziałowe Archiwum organizuje również uroczystości wręczenia Krzyży Wolności i Solidarności. Upoważnieni przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej przedstawiciele kierownictwa IPN wręczyli dotychczas odznaczenia 378 mieszkańcom Dolnego Śląska i Opolszczyzny.

Czynnikiem w największym stopniu określającym Oddziałowe Archiwum IPN we Wrocławiu, a jednocześnie głównym przedmiotem jego prac jest zgromadzony zasób. Obejmuje on blisko 10 000 mb. materiałów archiwalnych. Pod względem formy fizycznej zdecydowanie dominują wśród nich akta. Często zawierają one załączniki w postaci fotografii, rzadziej w formie dokumentacji technicznej i map. Bardzo nieliczne są materiały audiowizualne.

Pod względem pochodzenia przejęte dokumenty dzielą się na kilka grup. Największą – aż 9 137 mb. (stan z końca 2019 r.) – stanowi dokumentacja tzw. cywilnych organów bezpieczeństwa państwa PRL, zwłaszcza terenowych jednostek UB, SB i MO. Składają się na nią materiały operacyjne, dokumenty o charakterze administracyjnym (planistyczne, statystyczne, sprawozdawcze, analityczne, ewidencyjne, organizacyjne, finansowe itp.), teczki osobowe funkcjonariuszy i pracowników cywilnych oraz najliczniejsze – akta paszportowe. Kolejne miejsca pod względem liczebności zajmują materiały: sądów i prokuratur wojskowych – 232 mb.; sądów i prokuratur powszechnych – 224 mb.; zakładów penitencjarnych – 186 mb.; jednostek i administracji wojskowej – 63 mb.; okręgowych komisji badania zbrodni przeciwko narodowi polskiemu w Opolu i Wrocławiu – 47 mb.; archiwa osobiste, kolekcje i zbiory – 48 mb. W archiwum przechowywane są też nieliczne akta innego pochodzenia, m.in. wytworzone przez organy represji i administracji III Rzeszy.

W świadomości społecznej pokutuje szereg stereotypów narosłych wokół materiałów zgromadzonych przez IPN. Jego archiwa powszechnie kojarzy się na przykład wyłącznie z aktami operacyjnymi UB i SB, które zwłaszcza w przestrzeni medialnej funkcjonują pod obiegową, zabarwioną nieco sensacyjnie nazwą „esbeckie teczki”. Niekiedy sprowadza się to pojęcie wyłącznie do materiałów tzw. osobowych źródeł informacji, czyli agentury komunistycznych organów represji. Nic bardziej błędnego. Dokumenty przechowywane w Instytucie są niezwykle różnorodne, odzwierciedlają mechanizmy funkcjonowania państwa totalitarnego, pozwalają obserwować jego rzeczywistość niejako od podwórza. Umożliwiają też poznanie historii pojedynczych osób, grup i społeczności, nie tyko tych prześladowanych w czasach tzw. Polski Ludowej.

Równie dalekie od prawdy jest przekonanie, lansowane zwłaszcza przez przeciwników lustracji, zgodnie z którym akta tzw. organów bezpieczeństwa PRL nie są wiarygodne, ponieważ zawierają wiele dokumentów sfałszowanych przez byłych funkcjonariuszy w celu skompromitowania politycznych przeciwników ich mocodawców. Ustalenia historyków zdecydowanie przeczą temu stereotypowi. Wynika z nich, że potwierdzone przypadki fałszowania dokumentacji operacyjnej SB dotyczyły przede wszystkim oszustw w zakresie rozliczania pieniędzy przeznaczonych dla agentury. Niemniej jednak trzeba przyznać, że znane są przykłady posługiwania się przez aparat represji fałszerstwem jako środkiem walki politycznej. Niewątpliwie więc akta tajnych służb PRL wymagają od badaczy, którym są udostępniane, bardzo dobrego przygotowania metodycznego oraz staranności w zakresie krytyki źródłowej. To samo odnosi się jednak do wszystkich dokumentów historycznych.

Nie jest również prawdą, jakoby materiały z archiwów IPN dotyczyły wyłącznie dziejów politycznych Polski w okresie od 1939 do 1990 r. Obok dokumentów ukazujących zwalczanie niepodległościowych dążeń Polaków oraz ograniczanie ich wolności można się tu natknąć na archiwalia, które są interesujące z punktu widzenia historyków gospodarki, wojskowości, nauki i szkolnictwa, kultury i sztuki, kościołów i związków wyznaniowych czy wreszcie genealogów. Treści istotne dla specjalistów różnych dyscyplin pojawiają się niespodziewanie nie tylko w aktach wytworzonych przez organy represji, lecz również w załączonych do nich dokumentach innych instytucji i osób prywatnych. Z pewnością wielu zdziwi fakt, że w zasobie archiwalnym Oddziału IPN we Wrocławiu znaleźć można na przykład dokumenty opisujące zmartwienia, jakich ekipie realizującej film Rękopis znaleziony w Saragossie przysporzył aktor francuski obsadzony początkowo w głównej roli Alfonsa van Wordena, w której ostatecznie wystąpił Zbigniew Cybulski. Przypuszczalnie nieliczni wiedzą też, że są tu przechowywane źródła mówiące o realnej pomocy, jakiej SB udzieliła twórcom serialu Stawka większa niż życie. Obok wystawionej w czerwcu 1918 r. karty identyfikacyjnej, zaświadczającej o przydziale chorążego Stanisława Vincenza do Domu Inwalidów Wojennych we Lwowie, spokojnie leży w magazynie przedwojenne znanego warszawskiego kasiarza Wincentego Brockiego, który w roku 1909 był podejrzewany o obrabowanie kaplicy Matki Bożej Częstochowskiej, a ponadto jest znany jako mentor niejakiego Stanisława Cichockiego, czyli słynnego „Szpicbródki”, którego przyuczał do złodziejskiego fachu. Przykłady można by mnożyć.

Archiwiści IPN we Wrocławiu od lat starają się walczyć z ww. stereotypami i demitologizować powierzone ich opiece materiały realizując liczne projekty o charakterze naukowym, edukacyjnym i popularyzatorskim. Od 2009 r. koordynują oddziałowe przygotowania do udziału w Nocy Muzeów. Organizują też wystawy, konferencje naukowe, lekcje archiwalne dla uczniów oraz staże i praktyki studenckie. Są autorami kilkuset wydanych drukiem publikacji naukowych i popularnonaukowych, zarówno historycznych, jak i stricte archiwalnych, w tym 30 wydawnictw zwartych: monografii, edycji źródłowych, albumów, tomów pokonferencyjnych i innych opracowań zbiorowych. Przedstawiciele archiwum wrocławskiego wchodzą w skład Zespołu Redakcyjnego czasopisma naukowego „Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej” oraz Zespołu Metodycznego IPN. Wiele z realizowanych działań naukowych i edukacyjnych wykracza poza zadania pionu archiwalnego określone w ustawie o IPN. Zazwyczaj jest to wynik spontanicznego angażowania się archiwistów w dodatkowe prace. Dobrym przykładem tego rodzaju aktywności, są liczne publikacje autorstwa dr. hab. Tomasza Balbusa, prof. DSW, obecnego naczelnika Oddziałowego Archiwum we Wrocławiu poświęcone dziejom Armii Krajowej na Wileńszczyźnie. W tym kontekście warto również wspomnieć o muralu historycznym #PokoleniaNiepodległej. Został on wykonany wiosną roku 2018 na fasadzie budynku przy ul. Sołtysowickiej 21a we Wrocławiu w celu uczczenia 100. rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości. Jego pomysłodawczynią i realizatorką była Joanna Dardzińska.

W ciągu pierwszych kilku lat swojej działalności archiwa Instytutu koncentrowały się z jednej strony na gromadzeniu materiałów archiwalnych, z drugiej zaś na udostępnianiu przejętych dokumentów, przede wszystkim naukowcom, dziennikarzom i osobom pokrzywdzonym przez funkcjonariuszy komunistycznego aparatu represji. To drugie zadanie pozostaje zresztą priorytetowe do dnia dzisiejszego. Niemniej jednak od początku istnienia Instytutu największym wyzwaniem stojącym przed jego archiwistami było bez wątpienia merytoryczne opracowanie zgromadzonego zasobu. Zdawano sobie przy tym sprawę, że w tym obszarze względnie szybkie postępy może zapewnić jednie wykorzystanie techniki cyfrowej. Pierwsze prace koncepcyjne i projektowe dotyczące informatyzacji archiwów IPN prowadzono w latach 2003–2008. W roku 2009 uruchomiono ogólnopolską bazę danych o zasobie archiwalnym Instytutu, której nadano nazwę Nexus. Oznaczało to przystąpienie wszystkich archiwów IPN do intensywnych prac przy tworzeniu elektronicznych opisów zgromadzonej dokumentacji. W roku 2012 dokonano przeniesienia danych z bazy Nexus do nowoczesnego systemu informacji archiwalnej „Cyfrowe Archiwum”. Jest ono jednym z najnowocześniejszych archiwalnych systemów informatycznych wykorzystywanych obecnie w Polsce. Zostało stworzone na bazie Międzynarodowego Standardu Opisu Archiwalnego ISAD (G), a jednocześnie uwzględnia specyfikę zasobu IPN, zwłaszcza w zakresie informowania o dokumentacji operacyjnej policji politycznej PRL. Obecnie w systemie znajdują się ponad 2 miliony rekordów dotyczących materiałów przejętych przez wrocławskie archiwum Instytutu. Z tej liczby ponad 160 tys. zawiera pełne opisy jednostek archiwalnych (teczek), które zweryfikowano i przekazano do inwentarza archiwalnego opublikowanego na stronie internetowej Instytutu. Zdecydowaną większość wśród nich stanowią opisy dokumentacji wytworzonej przez jednostki UB i SB z terenu Dolnego Śląska i Opolszczyzny. Prace związane ze wstępnym opisaniem tej grupy materiałów (za wyjątkiem akt paszportowych) są na ukończeniu.

Od kilku lat w ramach „Cyfrowego Archiwum” prowadzi się również digitalizację i opis kart kartotecznych oraz pomocy archiwalnych i środków ewidencyjnych różnych instytucji aparatu represji. Obecnie w systemie dostępne są skany 171,5 mb. najważniejszych kartotek MO, UB i SB przejętych przez wrocławskie archiwum. W roku 2020 uruchomiony został moduł Repozytorium Cyfrowego, który umożliwia pracownikom IPN podgląd i możliwość pobierania plików z kopiami cyfrowymi materiałów archiwalnych. Podjęte w 2007 r. prace w zakresie digitalizacji, obliczone na przyspieszenie procesu udostępniania oraz zabezpieczenie materiałów zachowanych w złym stanie, należą obecnie do głównych wyzwań archiwistów IPN. Dotychczas we Wrocławiu wykonano kopie cyfrowe 45,5 tys. akt, co sprawia, że tutejsze Oddziałowe Archiwum przoduje pod tym względem w skali kraju. Sporządzono ponadto wersje cyfrowe z 27,5 tys. mikrofisz, zawierających głównie kopie akt operacyjnych UB i SB.
Szybko postępująca informatyzacja archiwów instytutowych również w przyszłości będzie głównym wyznacznikiem nie tylko ich nowoczesności, ale też efektywnej pracy, zwłaszcza w zakresie opracowania zasobu, jego digitalizacji, a w konsekwencji także udostępniania. Archiwiści wrocławscy z pewnością najlepiej przyczynią się do dalszego odkłamywania najnowszej historii Polski aktywnie angażując się w te działania.

.

plus.gazetawroclawska.pl

Polska Press Sp. z o.o. informuje, że wszystkie treści ukazujące się w serwisie podlegają ochronie. Dowiedz się więcej.

Jesteś zainteresowany kupnem treści? Dowiedz się więcej.

© 2000 - 2021 Polska Press Sp. z o.o.