.

Jaka byłaby polska rzeczywistość, świadomość historyczna, gdyby nie powstał IPN?

Budynek IPN we Wrocławiu przy ul. Sołtysowickiej Budynek IPN we Wrocławiu przy ul. Sołtysowickiej
.

dr Andrzej Drogoń Dyrektor Oddziału IPN we Wrocławiu

Symbolika rocznic, wiązanych z 2020 rokiem, wyznaczana datami 1920, 1940, 1980 pokazuje polskie drogi do wolności, niezawisłego bytu, wolę i determinację Narodu Polskiego w dążeniu do zrzucenia obcej przemocy, a w konsekwencji budowy suwerennego państwa. Spoiwem i swoistą klamrą, spinającą ducha walki o niepodległy byt w jego wielowymiarowym kształcie, pozostaje dwudziesta rocznica funkcjonowania w przestrzeni społecznej Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Takie stanowisko może wydać się, na pierwszy rzut oka, kontrowersyjne, a wręcz zbyt górnolotne. Należy jednak spoglądać na zjawisko, potocznie nazywane IPN, z szerszej perspektywy.

Nie jest przesadnym określenie jednego z Prezesów IPN, świętej pamięci dr. hab. Janusza Kurtyki, który zwykł mawiać, że Instytut Pamięci Narodowej jest najbardziej udaną nową instytucją, powołaną w Polsce po upadku systemu totalitarnego. Ustawowe przesłanki, warunkujące formalne podstawy istnienia Instytutu, wyraźnie definiują jego misyjny charakter.

Zdefiniowanie celów działania jako Misji wprowadza w szczególny sposób wartościowania wszystkiego tego, co jest przedmiotem i co powinno być trwałą wartością działalności IPN. Charakter ten przywołuje preambuła ustawy powołującej Instytut Pamięci Narodowej – Komisję Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia 18 grudnia 1998 r. Warto przytoczyć wprost jej brzmienie:

„Mając na względzie:
zachowanie pamięci o ogromie ofiar, strat i szkód poniesionych przez Naród Polski w latach II wojny światowej i po jej zakończeniu,
patriotyczne tradycje zmagań Narodu Polskiego z okupantami, nazizmem i komunizmem,
czyny obywateli dokonywane na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego i w obronie wolności oraz godności ludzkiej,
obowiązek ścigania zbrodni przeciwko pokojowi, ludzkości i zbrodni wojennych,
a także powinność zadośćuczynienia przez nasze państwo wszystkim pokrzywdzonym przez państwo łamiące prawa człowieka,
jako wyraz naszego przekonania, że żadne bezprawne działania państwa przeciwko obywatelom nie mogą być chronione tajemnicą ani nie mogą ulec zapomnieniu – stanowi się, co następuje (…)”.

Cele powyższe IPN realizuje między innymi przy wykorzystaniu potężnego zasobu archiwalnego, złożonego z dokumentami organów bezpieczeństwa państwa, wytworzonymi między 22 lipca 1944 r. a 31 lipca 1990 r. Funkcje powyższe realizuje centralne Archiwum IPN w Warszawie oraz Oddziałowe Archiwa działające w jedenastu Oddziałach i prawie wszystkich Delegaturach IPN. Służą one w głównej mierze zbieraniu materiałów i dowodów niezbędnych dla prowadzenia śledztw w sprawach zbrodni nazistowskich i komunistycznych, w tym zbrodni popełnionych na osobach narodowości polskiej lub obywatelach polskich innych narodowości, popełnionych w okresie od 8 listopada 1917 r. do 31 lipca 1990 r. Śledztwa te prowadzi Główna Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu oraz Oddziałowe Komisje Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu.

W niemniejszym stopniu waga i znaczenie zasobu archiwalnego warunkuje prowadzenie badań naukowych, realizowanych w ramach Biura Badań Historycznych. Poza liczonymi już w tysiącach, publikacjami naukowymi i popularnonaukowymi, edycjami źródeł, czy też promocjami działalności wydawniczej, owocem prac tego Biura są konferencje naukowe, sympozja oraz organizowanie spotkań w ramach Akademii Niepodległości, Letnich Szkół, gromadzących młodych badaczy spoza IPN, którzy podejmują tematykę badawczą, wpisywaną w zakres zainteresowań Instytutu.

Bardzo szeroko zakrojona jest działalność w zakresie edukacji publicznej. Biuro Edukacji Narodowej, podejmuje swoje zadania poprzez szeroko rozbudowaną współpracę z młodzieżą, zarówno poprzez różnego typu szkoły i uczelnie wyższe, ale także stowarzyszenia i inne organizacje młodzieżowe czy też organizacje harcerskie. Współpraca ze środowiskami samorządowymi i nauczycielskimi pozwala na szersze oddziaływanie nie tylko w środowiskach młodzieżowych. Cenną formą przekazu są wystawy i materiały edukacyjne, ukierunkowane na wszystkie grupy odbiorców, ze szczególnym uwzględnieniem młodszego pokolenia, dla którego ta właśnie edukacja historyczna jest w wielu przypadkach podstawowym źródłem wiedzy historycznej.

Zadaniem, które w dużym stopniu zmieniło oblicze i odbiór społeczny działalności IPN jest poszukiwanie miejsc spoczynku osób poległych w walkach o niepodległość i zjednoczenie Państwa Polskiego, z systemem totalitarnym lub wskutek represji i czystek etnicznych w okresie od 8 listopada 1917 r. do 31 lipca 1990 r. Intensyfikacja, szczególnie w ostatnim dziesięcioleciu, prac realizowanych obecnie w ramach Biura Poszukiwań i Identyfikacji, pozwoliła przywrócić nie tylko godność i poszanowanie szczątków setek zidentyfikowanych ciał bohaterów narodowych, walczących o byt niepodległy, bestialsko mordowanych i jeszcze bardziej barbarzyńsko grzebanych w utajnionych miejscach, ale przywróciła również nadzieję tym wszystkim, którzy przez kilkadziesiąt lat wyczekiwali i nadal wyczekują na możliwość poznania chociażby tylko miejsca, gdzie można postawić krzyż, zapalić świeczkę i odmówić modlitwę za spokój duszy swoich ojców, synów ale i córek czy matek nieludzko torturowanych i mordowanych w miejscach kaźni „ludowego państwa”. Prace tego pionu coraz częściej sięgają swoimi planami poza terytoria obejmujące obecne granice Państwa Polskiego. Jest bardzo dużo wiary i silna nadzieja, że uda się dotrwać do takiego momentu, kiedy na grobie każdego Polaka, a może tylko w miejscu domniemanego pochówku (wobec braku możliwości identyfikacji) tych, którzy byli ofiarami nieludzkich totalitaryzmów, będzie można postawić krzyż…

Biuro Upamiętniania Walk i Męczeństwa, to jedna z tych komórek organizacyjnych, które funkcjonują w ramach IPN zaledwie kilka lat. Ma za zadanie prowadzenie działalności związanej z upamiętnianiem historycznych wydarzeń, miejsc i postaci w dziejach walk i męczeństwa narodu polskiego w kraju i za granicą oraz miejsc walki i męczeństwa innych narodów na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w okresie od 8 listopada 1917 r. do 31 lipca 1990 r. Efektem tych prac jest ewidencjonowanie i porządkowanie tych miejsc, inicjowanie działań związanych z angażowaniem społeczności lokalnych, a także środowisk młodzieżowych i kombatanckich w procesy upamiętnień i kultywowania pamięci o chwalebnych dziejach polskich bohaterów. Na Dolnym Śląsku Biuro to wespół z wojewodą dolnośląskim prowadzi niezwykłą akcję „Ojczyzna swym bohaterom”, której efektem jest odnajdywanie i trwała ochrona przed, nie tylko zapomnieniem, ale i likwidacją grobów bohaterów walk o byt niepodległy, którymi niejednokrotnie nikt spośród bliskich opiekować się już nie może.

Nie sposób nie dostrzegać roli Biura Lustracyjnego, którego powołanie przed kilkunastoma laty wzbudzało wiele emocji, wyraźnie stymulowanych przez środowiska powiązane z dawnymi systemami totalitarnymi. Z perspektywy lat trudno byłoby zanegować wartość, w szczególności mając na uwadze funkcjonowanie wielu osób w strukturach władzy publicznej, pracy prokuratorów i historyków tego Biura. Poza żmudną pracą nad weryfikacją oświadczeń lustracyjnych, trwałą wartość stanowią katalogi, publikowane systematycznie w formie elektronicznej, które obrazują nie tylko negatywne postawy tysięcy współtwórców i wspomagających system totalitarny PRL, ale i prezentują sylwetki tysięcy osób, które podejmowały walkę z tym systemem. Katalogi te kreują systematycznie swoisty „Polaków portret własny” w dobie komunistycznego zniewolenia. Efektem tej pracy jest między innymi możliwość honorowania jednym z najwyższych odznaczeń państwowych wielu bohaterów walk o byt suwerenny jakim jest Krzyż Wolności i Solidarności, przyznawany przez Prezydenta RP na wniosek Prezesa IPN.

Dla bardzo wielu Polaków, nie tylko czynnie podejmujących różne formy walki i sprzeciwu wobec komunistycznemu zniewoleniu i bezprawiu, ale i dla Ich potomnych, pragnących znać swoje korzenie i postawy swoich bliskich, ważnym jest to, że ustawa o IPN przewiduje udostępnianie dokumentów zgromadzonych w archiwach służb specjalnych PRL osobom, o których organy bezpieczeństwa państwa zbierały informacje na podstawie celowo gromadzonych danych, w tym w sposób tajny.

Krótki rys historii IPN KŚZpNP, poprzez pryzmat działalności Oddziału wrocławskiego, jednego z największych w skali kraju, prezentuje niniejsze opracowanie. Ramy tego opracowania nie pozwalają na pełny obraz wszystkich dokonań, mogą jednak przybliżyć zarys i skalę towarzyszącą bieżącej działalności na wszystkich wyżej wskazanych płaszczyznach. Spoglądając na obraz tego zaangażowania, nie tylko na Dolnym Śląsku i Opolszczyźnie, ale w wymiarze ogólnokrajowym, warto zadać sobie pytanie: jaka byłaby polska rzeczywistość, obejmująca świadomość historyczną, edukację publiczną, wiedzę o najnowszych dziejach państwa i Narodu polskiego, jaka byłaby pamięć nie tylko o przeszłości, o wielu wydarzeniach i bohaterskich czynach, ale i tysiącach zapomnianych i celowo wymazywanych z przestrzeni publicznej osobach, gdyby dwadzieścia lat temu nie rozpoczął działalności IPN? Z pełnym niedosytem pozostanie tylko kolejne pytanie: dlaczego na jego powołanie trzeba było aż dekady, od momentu formalnego upadku systemu totalitarnego PRL?

.

plus.gazetawroclawska.pl

Polska Press Sp. z o.o. informuje, że wszystkie treści ukazujące się w serwisie podlegają ochronie. Dowiedz się więcej.

Jesteś zainteresowany kupnem treści? Dowiedz się więcej.

© 2000 - 2021 Polska Press Sp. z o.o.